(Course Name): ପ୍ରାଚ୍ୟ ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କାବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ଵ (Course Code: POD-102)
ପ୍ରଶ୍ନ ୩: ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ବିଶଦ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କର।
ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ, ବିଶେଷକରି କବିତାକୁ ଯେଉଁ କେତୋଟି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ 'ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦ' (Existentialism) ଅନ୍ୟତମ। ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧର ବିଭୀଷିକା ପରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ମାନସିକତାରେ ଯେଉଁ ନୈରାଶ୍ୟ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଏକାକୀପଣ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଘୋର ସଙ୍କଟ ଦେଖାଦେଲା, ତାହା ଓଡ଼ିଶାର ବୌଦ୍ଧିକ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିଲା। ପାରମ୍ପରିକ ଈଶ୍ୱରବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଉପରୁ ମଣିଷର ଆସ୍ଥା ତୁଟିଗଲା। ଫଳସ୍ୱରୂପ, ସାହିତ୍ୟ ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ ଚେତନା ଏବଂ ସବୁଜ କଳ୍ପନାବିଳାସରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବାସ୍ତବବାଦ ଏବଂ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସଙ୍କଟ ଆଡ଼କୁ ଗତି କଲା।
ଜିନ୍ ପଲ୍ ସାର୍ତ୍ତ୍ରେ (Sartre), ଆଲବର୍ଟ କାମ୍ୟୁ (Camus) ଏବଂ ଫ୍ରାଞ୍ଜ କାଫକା (Kafka) ଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦୀ ଦର୍ଶନ ତଥା ଟି.ଏସ୍. ଇଲିଅଟ୍ (T.S. Eliot) ଓ ଏଜରା ପାଉଣ୍ଡଙ୍କ କାବ୍ୟଶୈଳୀ ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ସାଜିଥିଲା। ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ରାଉତରାୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ନବଯୁଗର କବିତା, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗୁରୁପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତି, ଭାନୁଜୀ ରାଓ, ରମାକାନ୍ତ ରଥ, ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟ କୁମାର ମିଶ୍ରଙ୍କ ହାତରେ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦୀ ରୂପ ପରିଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା।
ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ ଦିଗ
ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦ କେବଳ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟର ଏକ ଅନ୍ଧ ଅନୁକରଣ ନଥିଲା। ଏମାନେ ସାର୍ତ୍ତ୍ରେ ବା କାମ୍ୟୁଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ପଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାକୁ ଭାରତୀୟ ପୁରାଣକଳ୍ପ (Myth) ଓ ଓଡ଼ିଶାର ନିଜସ୍ୱ ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ସହ ମିଶାଇ ଚମତ୍କାର ଢଙ୍ଗରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନମତେ ଆଲୋଚିତ:
୧. ନିଃସଙ୍ଗତା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାବୋଧ ଓ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଅବକ୍ଷୟ (Alienation and Loss of Values): ଶିଳ୍ପାୟନ, ସହରୀକରଣ ଏବଂ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଜୀବନଯାପନ ଯୋଗୁଁ ଆଧୁନିକ ମଣିଷ ନିଜ ପରିବାର, ସମାଜ ଓ ପ୍ରକୃତି ଠାରୁ ଦୂରେଇ ଗଲା। ଜନଗହଳି ଭିତରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନୁଭବ କଲା ଏକାକୀପଣ (Man is an island)। ଏହି ଘୋର ନିଃସଙ୍ଗତା ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଲା।
ଗୁରୁପ୍ରସାଦ ମହାନ୍ତିଙ୍କ 'କାଳପୁରୁଷ': ଇଲିଅଟ୍ଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାବ୍ୟ 'ଦି ୱେଷ୍ଟଲ୍ୟାଣ୍ଡ' (The Waste Land) ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ଏହି ଦୀର୍ଘ କବିତାରେ ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଫମ୍ପା, ଖାଲିପଣ ଓ ଅର୍ଥହୀନ ସମ୍ପର୍କର ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କାବ୍ୟର ନାୟକ 'ଅକ୍ରୂର ମହାନ୍ତି' ସହରର ଭିଡ଼ ଭିତରେ ନିଜକୁ ହଜାଇ ଦେଇଛି ଏବଂ ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଖୋଜିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ଛଳନାମୟ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ଯୌନ କ୍ଳାନ୍ତି ଭିତରେ ତା'ର ନିଃସଙ୍ଗତା ହିଁ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର।
୨. ମୃତ୍ୟୁ ଚେତନାର ଗଭୀର ଅନୁଶୀଳନ (Death Consciousness): ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୀବନର ଏକ ଅକାଟ୍ୟ ସତ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା (Being-towards-death)। ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଉ ଭୟାନକ ରୂପେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ତାହାକୁ ଜୀବନର ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି।
ରମାକାନ୍ତ ରଥଙ୍କ ଦର୍ଶନ: ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ରମାକାନ୍ତ ରଥଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ ମୃତ୍ୟୁଚେତନା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଲାଭ କରିଛି। ତାଙ୍କର 'ସପ୍ତମ ଋତୁ', 'ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ମୃଗୟା' ଏବଂ 'ଶ୍ରୀରାଧା' କାବ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମିକ ବା ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି। ରମାକାନ୍ତଙ୍କ କବିତାରେ ଜଣେ ମଣିଷ ବଞ୍ଚିବା ଭିତରେ ହିଁ ପ୍ରତିଦିନ ତିଳ ତିଳ ହୋଇ ମରୁଥାଏ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଉଦାସୀନତା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ଉପସ୍ଥିତି ହିଁ ମଣିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ ବୋଲି ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି।
୩. ଜୀବନର ନିରର୍ଥକତା ଓ ଆବସର୍ଡିଟି (Absurdity of Life): ମଣିଷର ଦୈନନ୍ଦିନ ରୁଟିନ୍-ବଦ୍ଧ ଜୀବନ ଏବଂ ସେହି ଜୀବନର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପୁନରାବୃତ୍ତିରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ବା ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ଆଲବର୍ଟ କାମ୍ୟୁ ଏହାକୁ 'ଆବସର୍ଡିଟି' କହିଥିଲେ।
ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ 'ଅଷ୍ଟପଦୀ': ସୀତାକାନ୍ତଙ୍କ କବିତାରେ ଏହି ନିରର୍ଥକତାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିତ୍ର ରହିଛି। 'ଅଷ୍ଟପଦୀ' କାବ୍ୟର ଚରିତ୍ରମାନେ (ଯଥା: କୁବୁଜା, ଶୁକଦେବ) ପୁରାଣରୁ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ନିରର୍ଥକ ସଂଘର୍ଷର ପ୍ରତୀକ ଅଟନ୍ତି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କୁବୁଜାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏବଂ କାମ୍ୟୁଙ୍କ 'ସିସିଫସ୍' (Sisyphus) ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭିତରେ ସୀତାକାନ୍ତ ଅପୂର୍ବ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖିଛନ୍ତି।
ଭାନୁଜୀ ରାଓଙ୍କ ବିଷାଦବୋଧ: ଭାନୁଜୀ ରାଓଙ୍କ କବିତାରେ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ସହରୀ ସଭ୍ୟତାର ଏକ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ରୂପ ଏବଂ ଜୀବନର ନିରର୍ଥକତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଧୂସର ଏବଂ ନିର୍ଜୀବ ମନେହୁଏ।
୪. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରିଚୟର ସଙ୍କଟ (Identity Crisis): ସମାଜ ଭିତରେ ବଞ୍ଚି ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ମଣିଷ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ଖୋଜି ପାଏନାହିଁ। "ମୁଁ କିଏ?", "ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ'ଣ?" ପରି ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦୀ ପ୍ରଶ୍ନ ବାରମ୍ବାର ଓଡ଼ିଆ କବିମାନଙ୍କ ଲେଖନୀରେ ଉଠିଛି।
ସୌଭାଗ୍ୟ କୁମାର ମିଶ୍ର: ତାଙ୍କର 'ଅନ୍ଧ ମହୁମାଛି' କିମ୍ବା 'ମଣିଷାଦାସ' ଭଳି କବିତାରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ପରିଚୟ ସଙ୍କଟ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ। ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରମାଣିତ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନାୟକ ସର୍ବଦା ବ୍ୟାକୁଳ।
ସେହିପରି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କିଶୋର ପଣ୍ଡା ଏବଂ ଦୀପକ ମିଶ୍ରଙ୍କ କବିତାରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ମଣିଷ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଜେ ମୁଣ୍ଡାଇ ବ୍ୟସ୍ତ ବିବ୍ରତ ହେଉଥିବାର ଦାର୍ଶନିକ ଚିତ୍ରାୟନ ରହିଛି।
୫. ପୁରାଣକଳ୍ପ (Myth) ମାଧ୍ୟମରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅନ୍ୱେଷଣ: ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିତାରେ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦକୁ ସିଧାସଳଖ ନକହି ମିଥ୍ ବା ପୁରାଣକଳ୍ପ ମାଧ୍ୟମରେ କୁହାଯାଇଛି। କୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ, ରାଧା, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏବଂ ଯଯାତି ଭଳି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ମାନସପଟରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କରି ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସଙ୍କଟକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସାର୍ତ୍ତ୍ରେଙ୍କ 'ମୁକ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଚନର ସ୍ୱାଧୀନତା' (Freedom of Choice) ଏଠାରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଂଘର୍ଷ ସହ ତୁଳନୀୟ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ନ୍ୟସ୍ତ।
୬. ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ଉତ୍ତରଣ (Revolt and Transcendence): ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦ କେବଳ ନିରାଶା କିମ୍ବା ଆତ୍ମହତ୍ୟାର ବାର୍ତ୍ତା ଦିଏନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ରୋହ କରିବାକୁ ଏବଂ ଜୀବନର ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ଅର୍ଥ ଆବିଷ୍କାର କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଏ। ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ସିଂ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ କୁମାର ପାଟ୍ଟଶାଣୀଙ୍କ ଭଳି ବାମପନ୍ଥୀ ତଥା ବିଦ୍ରୋହୀ କବିମାନଙ୍କ ସ୍ୱରରେ ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଧର୍ମୀୟ ଛଳନା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ ହୋଇଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ନିଜ ମୁକ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଜାହିର କରିବାର ଏକ ଅଂଶବିଶେଷ।
ଉପସଂହାର (Conclusion)
ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଓଡ଼ିଆ କବିତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ପ୍ରୟୋଗ ସାହିତ୍ୟକୁ ଏକ ଗଭୀର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲା। ଏହା କବିତାକୁ କେବଳ ନଦୀ, ପର୍ବତ ବା ପ୍ରକୃତିର ବାହ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ରାଧାକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶୃଙ୍ଗାର ରସରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ମଣିଷର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସଙ୍କଟ, ଆତ୍ମାନୁସନ୍ଧାନ, ଖାଲିପଣ ଏବଂ ବଞ୍ଚିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଡ଼କୁ ଦିଗଦର୍ଶନ କରାଇଥିଲା। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା, ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ କବିମାନେ ତାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁଶଳତାର ସହ ନିଜ ମାଟିର ଦୁଃଖ, ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଜନଜୀବନର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ରୂପାୟିତ କରିଛନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଓଡ଼ିଆ କବିତା କେବଳ ଭାରତୀୟ ସ୍ତରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱ ସାହିତ୍ୟ ଦରବାରରେ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିପାରିଛି।