ଦତ୍ତକର୍ମ ସମାଧାନ (Assignment Submission)
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Course Name): ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି (Course Code: POD-101)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତିର ଦେବାଦେବୀ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଶଦ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କର। (୧୫ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)
ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ତଥା ଜନସାଂଖ୍ୟିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଏଠାରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ୬୨ଟି ଆଦିବାସୀ ବା ଜନଜାତି (Tribal Communities) ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ଜୀବନ, ଜୀବିକା ଏବଂ ସମାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ (Religious Beliefs) ଏବଂ ଦେବାଦେବୀ ସଙ୍କଳ୍ପନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ, ଭୟ-ଭକ୍ତି ମିଶ୍ରିତ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ଅଟେ।
ଆଧୁନିକ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ପରି ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାକାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଭବ୍ୟ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ଲିଖିତ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥ ନଥାଏ। ଆଦିବାସୀ ଧର୍ମ ମୁଖ୍ୟତଃ ପ୍ରକୃତି ଉପାସନା (Nature worship), ସର୍ବପ୍ରାଣବାଦ ବା ଆତ୍ମାବାଦ (Animism / Bongaism) ଏବଂ ପ୍ରେତବାଦ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତିଟି ଉପାଦାନ - ବିଶାଳ ପର୍ବତ, ଗଭୀର ନଦୀ, ପ୍ରବଳ ଝଡ଼ବର୍ଷା, ଏବଂ ବିରାଟ ବୃକ୍ଷରେ ଐଶ୍ୱରୀୟ ଶକ୍ତି ବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଆତ୍ମା (Spirits / Penu / Bonga / Sonum) ବିଦ୍ୟମାନ ରହିଛି। ସେମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ଶସ୍ୟ ଅମଳ ହୁଏ ଏବଂ ରୋଷରୁ ହିଁ ରୋଗ, ମରୁଡ଼ି ଓ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥାଏ।
ଆଦିବାସୀ ସମାଜର ବିଭିନ୍ନ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷମତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରମୁଖ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ:
୧. ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବାଦେବୀ (Supreme Deities - ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ)
ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମାନନ୍ତି, ଯିଏ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନିୟନ୍ତା। ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା' ହେଉଛନ୍ତି ପିତା ଏବଂ ମାତା ଧରିତ୍ରୀ (ପୃଥିବୀ) ହେଉଛନ୍ତି ମାତା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତର ପାଳନକର୍ତ୍ତ୍ରୀ।
- ସିଂ ବୋଙ୍ଗା (Singbonga): ସାନ୍ତାଳ, ମୁଣ୍ଡା, ହୋ ଏବଂ କୋହ୍ଲ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ସିଂ ବୋଙ୍ଗା' (ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା) କୁହାଯାଏ। ସେ ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମର ପ୍ରତୀକ। ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ସର୍ବଦା ଶୁଭ୍ର ରଙ୍ଗର ଦ୍ରବ୍ୟ ଯଥା— ଧଳା କୁକୁଡ଼ା କିମ୍ବା ଧଳା ଛେଳି ବଳି ଦିଆଯାଏ। ଓରାଓଁ ଜନଜାତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି 'ଧର୍ମେଶ', ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରତିରୂପ ଅଟନ୍ତି।
- ଧରଣୀ ପେନୁ (Dharani Penu): କନ୍ଧ ସମାଜରେ ପୃଥିବୀ ଦେବୀ ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତାଙ୍କୁ 'ତାରିଣୀ ପେନୁ' କିମ୍ବା 'ଧରଣୀ ପେନୁ' କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଧରଣୀ ମାତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଫସଲ (ବିଶେଷ କରି ହଳଦୀ) ଭଲ ହେବା ପାଇଁ କନ୍ଧମାନେ ନରବଳି ବା 'ମେରିଆ' ପ୍ରଥା ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଇଂରେଜ ସରକାର ଏହାକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ନରବଳି ବଦଳରେ କେଦୁ ଯାତ୍ରାରେ ପୋଢ଼ (ମଇଁଷି) ବଳି ଦିଆଯାଉଛି।
୨. ଗ୍ରାମ ଦେବତା ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବୀ (Village Tutelary Deities)
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଦିବାସୀ ଗାଁର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜସ୍ୱ ଦେବାଦେବୀ ଥାଆନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଗାଁର ସୀମା ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧିପତ୍ୟ ଥାଏ।
- ଗାଁର ମୁଣ୍ଡରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ଥିବା ଏକ ବିରାଟ ବୃକ୍ଷ (ଶାଳ ବା ମହୁଲ) ତଳେ ଖଣ୍ଡେ ସିନ୍ଦୂର ବୋଳା ପଥର, କାଠ ଖୁଣ୍ଟ ବା ମାଟି ସ୍ତୂପ ହିଁ ଗ୍ରାମଦେବତୀଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ।
- ଏମାନେ ବାହାରୁ ଆସୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା, ହଇଜା ବସନ୍ତ ପରି ରୋଗ, ଓ ବାଘ-ଭାଲୁ ଭଳି ଜନ୍ତୁଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରୁ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗାଁର ସମସ୍ତ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ପର୍ବପର୍ବାଣି (ଯଥା: ଚଇତି ପରବ, ଆମ୍ବ ନୂଆଖାଇ, ବିହନ ବୁଣା) ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରାମ ଦେବତୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
- କୋୟା ଜନଜାତିରେ ଗ୍ରାମ ଦେବୀଙ୍କୁ 'ଗୁଡ଼ିମାତା', କିସାନ ମାନଙ୍କରେ 'ଠାକୁରାଣୀ', ବଣ୍ଡାମାନଙ୍କରେ 'ହୁଣ୍ଡି' ଏବଂ କନ୍ଧମାନେ 'ଗ୍ରାମ ସିରି' ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି।
୩. ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ଦେବତା (Nature & Sacred Grove Deities)
ଆଦିବାସୀମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜର ଆଶ୍ରୟଦାତା ଓ ଅର୍ଣ୍ଣଦାତା ମାନନ୍ତି। ତେଣୁ ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣ ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍ଗ।
- ସରନା କିମ୍ବା ଜାହେରା (Sacred Groves): ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶକୁ ପବିତ୍ର ପୀଠ ଭାବରେ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି ଯାହାକୁ 'ଜାହେରା' କୁହାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ଗଛ କାଟିବା କିମ୍ବା ପତ୍ର ତୋଳିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ। ଏଠାରେ 'ମାରାଙ୍ଗ ବୁରୁ' (ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଦେବତା) ଏବଂ 'ଜାହେର ଏରା' (ବଣ ଦେବତୀ) ବାସ କରନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।
- ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ ଶିକାରୀମାନେ ବଣ ଦେବତା (ବାରାମ୍, ବାଦାମ୍) ଙ୍କୁ ଧୂପ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶିକାର ସଫଳ ହେବ ଓ ହିଂସ୍ର ଜନ୍ତୁଙ୍କଠାରୁ ସୁରକ୍ଷା ମିଳିବ। ସେହିପରି ଜଳଭଣ୍ଡାର, ନଦୀ ଓ ଝରଣାର ମଧ୍ୟ ଜଳ ଦେବତା ରହିଥାନ୍ତି।
୪. ଗୃହଦେବତା ଏବଂ ପିତୃପୁରୁଷ ଆତ୍ମା (Ancestral Spirits)
ଆଦିବାସୀ ଧର୍ମରେ ପ୍ରେତବାଦ ବା ମୃତ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରିବା ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଚଳିତ। ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବନ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ ଆତ୍ମା ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଘରେ ହିଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ବାସ କରେ।
- ସାନ୍ତାଳମାନେ ଘରର ଭିତର ଅଂଶକୁ (ଭିତର୍) ପିତୃପୁରୁଷ ('ଓରା-ବୋଙ୍ଗା' କିମ୍ବା 'ହାପାଡାମ୍') ଙ୍କ ପାଇଁ ଛାଡିଥାନ୍ତି।
- ସଉରା ଏବଂ କନ୍ଧମାନେ ମୃତାତ୍ମାଙ୍କୁ 'ଡୁମ୍ଭା' କୁହନ୍ତି। ସଉରାମାନେ ନିଜ ଘର କାନ୍ଥରେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କନ୍ତି, ଯାହାକୁ 'ଇଡିତାଲ୍' କୁହାଯାଏ।
- ଘରେ କୌଣସି ପିଲା ଜନ୍ମ ହେଲେ, ବିବାହ ହେଲେ, କିମ୍ବା ନୂଆ ଫସଲ ଅମଳ (ନୂଆଖାଇ) ବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ମଦ, ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଓ ରକ୍ତ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଯଦି ସେମାନଙ୍କୁ ଅଣଦେଖା କରାଯାଏ, ତେବେ ପରିବାରରେ ରୋଗବୈରାଗ ଦେଖାଦିଏ ବୋଲି ଭୟ ରହିଥାଏ।
୫. ରୋଗ, ମହାମାରୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା (Evil Spirits & Disease Deities)
ସୁରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଦିବାସୀମାନେ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା (ଡାହାଣୀ, ଚିରଗୁଣି, ଭୂତ) ଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମତରେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ରୋଗ ହେଲେ ତାହା ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ହୁଏନାହିଁ, ବରଂ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମାର କୋପ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପୂଜା ଏବଂ ବଳି ମାଧ୍ୟମରେ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏ।
୬. ପୂଜକ, ଗୁଣିଆ ଏବଂ ପୂଜାବିଧି (Priests, Shamans & Rituals)
ଆଦିବାସୀ ସମାଜରେ ପୂଜାପାଠ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ। ସେମାନଙ୍କର ପୂଜାବିଧି ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ସମ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି:
- ପାରମ୍ପରିକ ପୂଜକ: ପ୍ରତି ଗାଁରେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଧାର୍ମିକ ମୁଖିଆ ଥାଆନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ଦେହୁରୀ, ଜାନୀ ବା ନାଏକେ କୁହାଯାଏ। ସେ ଗାଁର ସାଧାରଣ ଉତ୍ସବ ଏବଂ କୃଷି ପର୍ବଗୁଡ଼ିକରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
- ଗୁଣିଆ ବା ବେଜ୍ଜୁ (Shaman): କେହି ଗୁରୁତର ବେମାରୀ ପଡ଼ିଲେ କିମ୍ବା ମହାମାରୀ ବ୍ୟାପିଲେ 'ବେଜ୍ଜୁ', 'କାଳିସୀ' ବା 'ଦିଶାରୀ' କୁ ଡକାଯାଏ। ସେ ତନ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ହୋଇ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ରୋଗର କାରଣ ଖୋଜି ବାହାର କରନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ହାଣ୍ଡିଆ କିମ୍ବା ସଲପ (ଦେଶୀୟ ମଦ) ସହିତ କୁକୁଡ଼ା, ଛେଳି, ପାରା ବା ଘୁଷୁରିର ବଳି ପ୍ରଦାନ କରିବା ଏହି ସମାଜରେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ।
୭. ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ତଥା ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ
ସମୟ କ୍ରମେ ଆଦିବାସୀ ଧର୍ମ ଉପରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଛି ଯାହାକୁ ସମାଜବିଜ୍ଞାନରେ 'ହିନ୍ଦୁକରଣ' ବା Sanskritization କୁହାଯାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅନେକ ଜନଜାତି ମହାଦେବ (ଶିବ), ମା ଦୁର୍ଗା ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରୁଛନ୍ତି। ବାସ୍ତବରେ, ଓଡ଼ିଶାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା 'ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ' ମୂଳତଃ ଶବର ଜନଜାତିଙ୍କର ଦେବତା 'ନୀଳମାଧବ' ଥିଲେ, ଯାହା ଆଦିବାସୀ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟର ଏକ ମହାନ ନିଦର୍ଶନ।
ଉପସଂହାର (Conclusion)
ପରିଶେଷରେ ଏହା କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତିଙ୍କ ଦେବାଦେବୀ ଉପାସନା ପଦ୍ଧତି ପ୍ରକୃତିର ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ। ଧର୍ମ ଏବଂ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଭୟ ନାମରେ ଜଙ୍ଗଲ, ପର୍ବତ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ସେମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷତ୍ୱ। ଆଧୁନିକତାର ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ସତ୍ତ୍ୱେ, ନିଜର ମୌଳିକ ପ୍ରକୃତିକେନ୍ଦ୍ରିକ ଓ ଆତ୍ମାବାଦୀ ବିଶ୍ୱାସକୁ ସେମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି। ଏହି ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ ମାନସିକ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରଦାନ କରେ ନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କ ସାମାଜିକ ଏକତା ଏବଂ ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଏକତ୍ରିତ କରି ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।