ASSIGNMENT 2 QUESTION - 2 (Course Name): ସ୍ଵାଧୀନତା ପରବତ୍ତମୀ ଓଡ଼ିଆ କଥା ସାହିତୟର ଅନୁଶୀଳନ (୧୯୪୭-୨୦୦୦) (Course Code): POD-104

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ କଥାସାହିତ୍ୟକୁ ଯେଉଁ କେତେଜଣ ପ୍ରତିଭାବାନ ସ୍ରଷ୍ଟା ନୂତନ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଇ ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମବିଭୂଷଣ ମନୋଜ ଦାସ ଅନ୍ୟତମ। ୧୯୪୭ ମସିହା ପରେ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ ଚେତନା ବଦଳରେ ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା ଏବଂ ମନୋବିଶ୍ଳେଷଣ ଉପରେ ଗାଳ୍ପିକମାନେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ମନୋଜ ଦାସ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ନବଜାଗରଣର ଜଣେ ଅଗ୍ରଣୀ ବିନ୍ଧାଣୀ। ଜଣେ ସଫଳ ଦ୍ୱିଭାଷୀ (ଓଡ଼ିଆ ଓ ଇଂରାଜୀ) ଲେଖକ ଭାବରେ ସେ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପରିଚିତ ତଥା ଆଦୃତ। ତାଙ୍କର କଥା ଜଗତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରହସ୍ୟମୟ, ଦାର୍ଶନିକ ଓ ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବତା ସହ ମାୟା ବାସ୍ତବବାଦ (Magic Realism), ଇତିହାସ ସହ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏବଂ ହାସ୍ୟରସ ସହ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନର ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ମନୋଜ ଦାସଙ୍କ କଥା ଜଗତର ଅନନ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରମୁଖ ଦିଗରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇପାରେ।

ମନୋଜ ଦାସଙ୍କ ଗଳ୍ପର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ନିଚ୍ଛକ ଗାଁ, ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ନଈକୂଳିଆ ପରିବେଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଥିବା ଲୋକକଥା, ପରୀ କାହାଣୀ ଏବଂ ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ରର ଶୈଳୀକୁ ସେ ଆଧୁନିକ ଗଳ୍ପରେ ଚମତ୍କାର ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି। 'ଆବୋଲକରା କାହାଣୀ' ଏବଂ 'କଥା ଓ କାହାଣୀ' ପରି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଥିବା ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ପ୍ରାଚୀନ କାହାଣୀ କହିବାର ଶୈଳୀକୁ ଆଧୁନିକ ଜୀବନ ଦର୍ଶନ ସହିତ ଯୋଡ଼ିଛନ୍ତି। ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ମଣିଷଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଆଧୁନିକ ସମାଜର କ୍ଷୟିଷ୍ଣୁ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର 'ବ୍ୟାଘ୍ରାରୋହଣ' ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଳ୍ପରେ ମାନବୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଭୟ ଓ ଅହଂକାର କିପରି ଏକ ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ, ତାହାର ଚମତ୍କାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ମନୋଜ ଦାସଙ୍କ ଗଳ୍ପର ସବୁଠାରୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦିଗ ହେଉଛି ତାଙ୍କର 'ମାର୍ଜିତ ବ୍ୟଙ୍ଗ' (Subtle Irony) ଓ ନିର୍ମଳ ହାସ୍ୟରସ। ସେ କେବେହେଲେ କାହାକୁ ଆକ୍ଷେପ କରି କଟୁ କଥା କହିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ତାଙ୍କ ବ୍ୟଙ୍ଗରେ ଏକ ପ୍ରକାର ସମ୍ବେଦନାଶୀଳ କରୁଣା ଭରି ରହିଥାଏ। ରାଜନେତାମାନଙ୍କର ଭଣ୍ଡାମି, ସମାଜର ଆଧୁନିକ ହେବାର ଛଳନା ଏବଂ ମଣିଷର ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଉପରେ ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିନ୍ତୁ କୋମଳ ବ୍ୟଙ୍ଗ କରିଥାନ୍ତି। 'ଧୂମାଭ ଦିଗନ୍ତ', 'ଖୋର୍ଦ୍ଧା ରାଜା', ଏବଂ 'ଶେଷ ବସନ୍ତର ଚିଠି' ଆଦି ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ। ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପ ପଢ଼ିବା ବେଳେ ପାଠକର ଓଠରେ ଆପେ ଆପେ ହସ ଫୁଟିଉଠେ, କିନ୍ତୁ ପରମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଣିଷର ଅସହାୟତାକୁ ନେଇ ଏକ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।

ମନୋଜ ଦାସଙ୍କ କଥା ଜଗତରେ ଶିଶୁମାନେ କେବଳ ସାଧାରଣ ଚରିତ୍ର ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ନିଷ୍ପାପତା ଓ ପବିତ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ। ବୟସ୍କମାନଙ୍କର ଜଟିଳ, ସ୍ୱାର୍ଥପର ତଥା ଛଳନାପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ସହ ଶିଶୁର ସରଳ ଏବଂ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ସେ ବହୁ ଗଳ୍ପରେ ରୂପାୟିତ କରିଛନ୍ତି। 'ଭୂତୁଣୀ ଏକ ପୃଷ୍ଠା' କିମ୍ବା 'ସମୁଦ୍ର କୂଳର ଏକ ଗ୍ରାମ' ପରି ଗଳ୍ପରେ ଶିଶୁଟିଏ ଯେତେବେଳେ ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଜଗତକୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ତାର ବିସ୍ମୟ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଫମ୍ପାପଣ ସହଜରେ ପଦାରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶିଶୁ ମନୋବିଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିବାରେ ଏବଂ ତାର ନିଚ୍ଛକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି କରିବାରେ ସେ ଜଣେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କଳାକାର।

ମାୟା ବାସ୍ତବବାଦର ପ୍ରୟୋଗରେ ମନୋଜ ଦାସ ହେଉଛନ୍ତି ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଜଣେ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ। ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପରେ ବାସ୍ତବ ଓ ଅବାସ୍ତବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୀମାରେଖା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କ କାହାଣୀରେ ଆସୁଥିବା ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ଯକ୍ଷ ଏବଂ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଆଦୌ ଭୟଙ୍କର ନୁହଁନ୍ତି। ସେମାନେ ମଣିଷ ଜୀବନର ଅବଚେତନ ମନର ଭୟ, ସ୍ମୃତି ବା ଅବଦମିତ କାମନାର ପ୍ରତୀକ। ପଲ୍ଲୀ ଗାଁର ପରିବେଶ ଭିତରେ ଏହି ଅତିପ୍ରାକୃତ ଶକ୍ତିମାନେ ଏତେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଚଳପ୍ରଚଳ ହୁଅନ୍ତି ଯେ ତାହା ପାଠକକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାସ୍ତବ ଲାଗେ। ମଣିଷର ଲୋଭ ଏବଂ କ୍ଷମତା ଲିପ୍‌ସାକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ରହସ୍ୟବାଦର ସଫଳ ଉପଯୋଗ କରନ୍ତି।

ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଆସିଥିବା ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଜୀବନ୍ତ ଚିତ୍ର ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ବିଶେଷକରି ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ବିଲୋପ ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଫଳରେ ପୁରୁଣା ମୂଲ୍ୟବୋଧ କିପରି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ୁଛି ଏବଂ ପୂର୍ବର ରାଜା ବା ଜମିଦାରମାନେ କିପରି ନୂତନ ପରିସ୍ଥିତି ସହ ଖାପ ଖୁଆଇବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହା ସେ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ପୁରୁଣା ଗାଁର ସରଳ ଜୀବନ ଧାରା ଉପରେ ସହରୀ ସଭ୍ୟତାର ଆକ୍ରମଣ ଏବଂ ତାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ସାଂସ୍କୃତିକ ସଙ୍କଟ ତାଙ୍କ ଗାଳ୍ପିକ ଚେତନାର ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ଦିଗ।

ପ୍ରଥମେ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ (Marxist) ବିଚାରଧାରାରେ ଉଦ୍‌ବୁଦ୍ଧ ଥିବା ମନୋଜ ଦାସ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଶ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରୀମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ। ପଣ୍ଡିଚେରୀ ଆଶ୍ରମରେ ଜୀବନ ବିତାଇଥିବା ଏହି ମହାନ୍ ଲେଖକଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍ତରଣ (Spiritual Transcendence) ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ତାଙ୍କ ମତରେ ମଣିଷ ଜୀବନ କେବଳ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଦିବ୍ୟତା ଆଡ଼କୁ ଏକ କ୍ରମାଗତ ଯାତ୍ରା। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପର ଶେଷ ଭାଗରେ ସାଧାରଣତଃ ନୈରାଶ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକ ଆଲୋକ, ଆଶା ଏବଂ ଗଭୀର ମାନବୀୟ କରୁଣାର ବାର୍ତ୍ତା ରହିଥାଏ। ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ରମାନେ ନିଜର ଦୋଷ ଦୁର୍ବଳତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଶେଷରେ ଏକ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ଅଥବା ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନ ପାଆନ୍ତି।

ମନୋଜ ଦାସଙ୍କ ଭାଷା ବିଶେଷ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ତାହା ଏକାଧାରରେ କାବ୍ୟିକ, ଦାର୍ଶନିକ ଏବଂ ପଲ୍ଲୀର ଲୋକଭାଷାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମିଶ୍ରଣ। ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାଚୀନ ଶବ୍ଦବିଭବକୁ ଆଧୁନିକ ଭାବନା ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାରେ ସେ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ। ତାଙ୍କର କାହାଣୀ କହିବାର ଶୈଳୀ ପାଠକକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାନ୍ଧି ରଖେ ଏବଂ ଗଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହସ୍ୟର ବଳୟ ଘେରି ରହିଥାଏ।

ପରିଶେଷରେ ଏହା ନିଃସନ୍ଦେହରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ କଥା ସାହିତ୍ୟକୁ ମନୋଜ ଦାସଙ୍କ ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ ତଥା ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ। ତାଙ୍କ କଥା ଜଗତ ହେଉଛି ଏକ ବିଶାଳ ବରଗଛ ପରି, ଯାହାର ଚେର ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରା, ଉପନିଷଦର ଦର୍ଶନ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ପଲ୍ଲୀ ମାଟିରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଲାଗିରହିଛି ଏବଂ ଯାହାର ଡାଳପତ୍ର ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସାହିତ୍ୟ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି। କେବଳ ଓଡ଼ିଆ ନୁହେଁ, ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ପାଇଁ ସେ ବିଶ୍ୱବିଦିତ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅନବଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକ ସାଧନା ପାଇଁ ସେ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର, ସରସ୍ୱତୀ ସମ୍ମାନ, କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ଫେଲୋସିପ୍ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମଶ୍ରୀ, ପଦ୍ମଭୂଷଣ ଏବଂ ପଦ୍ମବିଭୂଷଣ ଭଳି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବେସାମରିକ ସମ୍ମାନରେ ଭୂଷିତ। ଏହି କାଳଜୟୀ ସ୍ରଷ୍ଟା ଆଜି ଆମ ଗହଣରେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସମଗ୍ର ମାନବ ଜାତିକୁ ସତ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ଦିବ୍ୟତା ଓ କରୁଣାର ମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଉଥିବ।