(Course Name): ସ୍ଵାଧିନତା ପରବତ୍ତମୀ ଓଡ଼ିଆ କବିତାର ଅନୁଶୀଳନ (୧୯୪୭ ରୁ ୨୦୦୦) (Course Code): POD-103
ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ସ୍ଵାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ଣୀ ପ୍ରମୁଖ୍ ସ୍ରଷ୍ଟା ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ କବିତାଗ୍ରନ୍ଥ ସମ୍ପକଣଲର ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଦିଅ
ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ କବିତା ଜଗତରେ ଯେଉଁ କେତେଜଣ ମୁଷ୍ଟିମେୟ ସ୍ରଷ୍ଟା ନିଜର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଭା ବଳରେ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ ପରିଚିତ କରାଇପାରିଛନ୍ତି, ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନପୀଠ ପୁରସ୍କାର ବିଜେତା କବି ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ଅନ୍ୟତମ। ତାଙ୍କ କବିତା ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ବୌଦ୍ଧିକତା, ପାରମ୍ପରିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ, ଭାରତୀୟ ପୁରାଣକଳ୍ପ (Myth) ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ଜୀବନ ଦର୍ଶନର ଏକ ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ଵବାଦର ସ୍ପର୍ଶ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କବିତା ଓଡ଼ିଶାର ମାଟି ଓ ସଂସ୍କୃତି ସହ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ସେ ଅନେକ କାଳଜୟୀ କବିତା ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ରୁଦ୍ଧିମନ୍ତ କରିଛନ୍ତି।
ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ କବିତାଗ୍ରନ୍ଥ (Major Poetry Collections)
ଡକ୍ଟର ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ କାବ୍ୟିକ ଯାତ୍ରା ସାଧାରଣତଃ ଷାଠିଏ ଦଶକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅଦ୍ୟାବଧି ପ୍ରବାହମାନ। ତାଙ୍କ ରଚିତ ବିଭିନ୍ନ କବିତାଗ୍ରନ୍ଥ ସମ୍ପର୍କରେ ନିମ୍ନରେ ଏକ ଆକଳନ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:
୧. ଦୀପ୍ତି ଓ ଦ୍ୟୁତି (୧୯୬୩):
ଏହା ହେଉଛି କବିଙ୍କର ପ୍ରଥମ କବିତା ସଂକଳନ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ କବିଙ୍କର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଅନ୍ୱେଷଣ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଜୀବନ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ପ୍ରତିଫଳିତ। ଏଥିରେ ଟି.ଏସ୍. ଇଲିଅଟ୍ ଏବଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦର୍ଶନର ପ୍ରଭାବ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜସ୍ୱ ଏକ କାବ୍ୟସ୍ୱର ଖୋଜି ପାଇବାରେ କବି ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି।
୨. ଅଷ୍ଟପଦୀ (୧୯୬୭):
ଓଡ଼ିଆ କବିତା କ୍ଷେତ୍ରରେ 'ଅଷ୍ଟପଦୀ' ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ। ଏହା ଆଠ ଗୋଟି ଦୀର୍ଘ କବିତାର ଏକ ସମାହାର। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସୀତାକାନ୍ତ ଭାରତୀୟ ପୁରାଣର ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ର ଯଥା— କୁବୁଜା, ଶୁକଦେବ, ଓ ନନ୍ଦିଘୋଷ ଆଦିକୁ ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଠିଆ କରାଇଛନ୍ତି। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କୁବୁଜାର ଶାରୀରିକ ଏବଂ ମାନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ସେ ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱଗତ ସଙ୍କଟ ଓ ନିରର୍ଥକତା ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ମିଥ୍ର ଏଭଳି ସଫଳ ପ୍ରୟୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ କ୍ୱଚିତ୍ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
୩. ଶବ୍ଦର ଆକାଶ (୧୯୭୧):
କବିଙ୍କୁ ଏହି କବିତାଗ୍ରନ୍ଥ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ସାହିତ୍ୟ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ମିଳିଥିଲା। ଏହି ସଂକଳନରେ ଭାଷା ଅଧିକ ପରିପକ୍ୱ ଏବଂ ଭାବନା ଅଧିକ ଦାର୍ଶନିକ ହୋଇଛି। ସମୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଅସହାୟତା ଏବଂ ଜୀବନର ରହସ୍ୟକୁ କବି ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି। 'ଶବ୍ଦ' କିପରି ଏକ ବିଶାଳ 'ଆକାଶ' ସଦୃଶ ମାନବୀୟ ଅନୁଭୂତିକୁ ଧାରଣ କରେ, ତାହା ଏଥିରେ ପ୍ରକାଶିତ।
୪. ସମୁଦ୍ର (୧୯୭୭) ଓ ଚିତ୍ରନଦୀ (୧୯୭୯):
ଏହି କବିତାଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କବିଙ୍କର ପ୍ରକୃତି ପ୍ରୀତି, ନିଃସଙ୍ଗତାବୋଧ ଏବଂ ସ୍ମୃତିଚାରଣାର ଚମତ୍କାର ଚିତ୍ର ରହିଛି। 'ସମୁଦ୍ର' ଏଠାରେ ଏକ ବିଶାଳତା, ଗଭୀରତା ଏବଂ ରହସ୍ୟମୟତାର ପ୍ରତୀକ। 'ଚିତ୍ରନଦୀ'ରେ କବି ସମୟକୁ ଏକ ବହମାନ ନଦୀ ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି ଯେଉଁଥିରେ ମଣିଷର ସ୍ମୃତି, ଆଶା ଓ ନୈରାଶ୍ୟ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି।
୫. ଆର ଦୃଶ୍ୟ (୧୯୮୧) ଓ ସମୟର ଶେଷ ନାମ (୧୯୮୪):
ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ସୀତାକାନ୍ତଙ୍କର କାବ୍ୟିକ ଦୃଷ୍ଟି ଅଧିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଏବଂ ପରିଣତ ହୋଇଛି। 'ଆର ଦୃଶ୍ୟ'ରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ପଛରେ ଥିବା ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ରହସ୍ୟକୁ ବୁଝିବାର ପ୍ରୟାସ କରାଯାଇଛି। ସେହିପରି 'ସମୟର ଶେଷ ନାମ'ରେ ସମୟର ଅନନ୍ତ ସ୍ରୋତରେ ମଣିଷର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଚେତନାକୁ ଏକ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଚାର କରାଯାଇଛି।
ସୀତାକାନ୍ତଙ୍କ କବିତାରେ ଆଦିବାସୀ ଜୀବନ ଓ ଦର୍ଶନ
ମୟୂରଭଞ୍ଜର ସାନ୍ତାଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନଜାତିମାନଙ୍କର ଲୋକଗୀତ ଏବଂ ଜୀବନ ଦର୍ଶନ ଉପରେ ସେ ଗଭୀର ଗବେଷଣା କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସରଳ ବିଶ୍ୱାସ, ନୃତ୍ୟଗୀତ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ସହ ନିବିଡ଼ ସମ୍ପର୍କ ସୀତାକାନ୍ତଙ୍କ ବହୁ କବିତାକୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଛି। ସେ ମଧ୍ୟ ଆଦିବାସୀ ଗୀତଗୁଡ଼ିକୁ ଇଂରାଜୀରେ ଅନୁବାଦ କରିଛନ୍ତି।
ଉପସଂହାର (Conclusion)
ସୀତାକାନ୍ତ ମହାପାତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ କବିତାର ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନକ୍ଷତ୍ର। ତାଙ୍କର କବିତାଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଶବ୍ଦର ସମାହାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ହେଉଛି ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଆତ୍ମାନୁସନ୍ଧାନର ଦସ୍ତାବିଜ। ସେ ମିଥ୍, ଲୋକ ଉପାଦାନ, ଏବଂ ଆଧୁନିକ ସଙ୍କଟକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ଯେଉଁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାବ୍ୟଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ତାଙ୍କର ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ସାରସତ୍ତ ସାଧନା ଓଡ଼ିଆ କବିତାକୁ ଚିରକାଳ ଦିଗଦର୍ଶନ ଦେଉଥିବ।