ଦତ୍ତକର୍ମ ସମାଧାନ (Assignment Submission)
ପାଠ୍ୟକ୍ରମ (Course Name): ଓଡ଼ିଶାର ସଂସ୍କୃତି (Course Code: POD-101)
ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତିର ବିବାହ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଶଦ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କର। (୧୫ ନମ୍ବର ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)
ଉପକ୍ରମ (Introduction)
ଭାରତର ଆଦିବାସୀ ମାନଚିତ୍ରରେ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର। ମୟୂରଭଞ୍ଜର ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମାଲକାନଗିରିର ପାହାଡ଼ିଆ ଇଲାକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ସାନ୍ତାଳ, ମୁଣ୍ଡା, କନ୍ଧ, କୋହ୍ଲ, ଭୂୟାଁ, ପରଜା, ବଣ୍ଡା, ଜୁଆଙ୍ଗ ଓ ସଉରା ପରି ପ୍ରାୟ ୬୨ ଗୋଟି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଜନଜାତି (Tribes) ବାସ କରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୩ଟି ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଅତି ପଛୁଆ ବା ଆଦିମ ଜନଜାତି (Particularly Vulnerable Tribal Groups - PVTG) ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଆଦିବାସୀ ସମାଜରେ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅର୍ଥନୈତିକ ସହଯୋଗ ଏବଂ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ରକ୍ଷା କରିବା ଦିଗରେ 'ବିବାହ' (Marriage) ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା।
ସାଧାରଣ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ବିବାହକୁ ଏକ ଅତୁଟ 'ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କାର' (Religious Sacrament) ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଜନଜାତି ସମାଜରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ 'ସାମାଜିକ ଚୁକ୍ତି' (Social Contract) ଅଟେ। ଏହା କେବଳ ଦୁଇଟି ବ୍ୟକ୍ତିର ମିଳନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଦୁଇଟି ପରିବାର, ଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ବିବାହ ପ୍ରଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର, ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ, ମହିଳା-ସମ୍ମାନଜନକ ଏବଂ ବହୁବିଧ ସାଂସ୍କୃତିକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ:
୧. ଯୁବଗୃହ ବା ଧାଙ୍ଗଡ଼ା-ଧାଙ୍ଗିଡ଼ି ବସାର ଭୂମିକା (Role of Youth Dormitories)
ଅନେକ ଆଦିବାସୀ ସମାଜରେ ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ଯୁବକ-ଯୁବତୀମାନଙ୍କୁ ସାମାଜିକୀକରଣ (Socialization) କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ଜୀବନସାଥୀ ବାଛିବାର ସୁଯୋଗ ଦେବା ପାଇଁ 'ଯୁବଗୃହ'ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
ଏହାକୁ ଜୁଆଙ୍ଗମାନେ 'ମଣ୍ଡଘର', କନ୍ଧମାନେ 'ଧାଙ୍ଗଡ଼ା ଧାଙ୍ଗିଡ଼ି ବସା', ଭୂୟାଁମାନେ 'ଦରବାର' ଓ ଓରାଓଁମାନେ 'ଧୁମକୁରିଆ' କୁହନ୍ତି।
ଗାଁର ସମସ୍ତ ଅବିବାହିତ ଯୁବକ-ଯୁବତୀ ରାତିରେ ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇ ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ କରନ୍ତି, ନିଜର ପାରମ୍ପରିକ ଲୋକକଥା ଶିକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ଜାଣିବାର ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପରିବେଶରୁ ହିଁ ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରେମ ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ନିଜର ଜୀବନସାଥୀ ବାଛିବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଯୁବପିଢ଼ି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଇଥାନ୍ତି।
୨. ଗୋତ୍ର ବର୍ଜନ ଓ ଅନ୍ତର୍ବିବାହ ନିୟମ (Rules of Exogamy and Endogamy)
ଆଦିବାସୀ ସମାଜରେ ନିଜ ଜନଜାତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କଠୋର ନିୟମମାନ ରହିଛି।
ଗୋତ୍ର ବର୍ଜନ (Clan Exogamy): ଜନଜାତିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋତ୍ର ବା 'କିଲି'ରେ ବିଭକ୍ତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋତ୍ରର ଗୋଟିଏ 'ଟୋଟେମ୍' (Totem) ବା ପବିତ୍ର ପ୍ରାକୃତିକ ଚିହ୍ନ (ଯଥା: ବାଘ, ନାଗ, କଇଁଛ, ପକ୍ଷୀ ବା ଗଛ) ଥାଏ। ସମାନ ଗୋତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏକା ଗୋତ୍ରର ପୁଅ ଓ ଝିଅଙ୍କୁ ରକ୍ତ ସମ୍ପର୍କୀୟ ଭାଇ-ଭଉଣୀ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ଏହି ନିୟମ ଭାଙ୍ଗିଲେ ସମାଜରୁ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ମିଳେ ବା ଏକଘରିକିଆ କରାଯାଏ।
ଅନ୍ତର୍ବିବାହ (Tribe Endogamy): ସେମାନେ ନିଜ ଜନଜାତି ବାହାରେ (ଯେପରିକି ସାନ୍ତାଳ ମୁଣ୍ଡା ସହିତ) ବିବାହ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଜ ଗୋଷ୍ଠୀର ରକ୍ତର ଶୁଦ୍ଧତା ରକ୍ଷା କରିବା ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
ସମ୍ପର୍କୀୟ ବିବାହ (Cross-cousin Marriage): ମାମୁଁ ଝିଅ ବା ପିଉସୀ ଝିଅ ସହ ବିବାହ କନ୍ଧ, ବଣ୍ଡା ଓ ପରଜା ସମାଜରେ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହାଦ୍ୱାରା କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ କମ୍ ଲାଗେ ଏବଂ ପରିବାରର ସମ୍ପତ୍ତି ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ରହେ।
ସାଧାରଣତଃ ଏକ-ପତ୍ନୀ ବିବାହ (Monogamy) ସର୍ବାଧିକ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥଳବିଶେଷରେ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବହୁ-ପତ୍ନୀ ବିବାହ (Polygyny) ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି। ଜନଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ:
କ. ଆୟୋଜିତ ବା ପ୍ରସ୍ତାବିତ ବିବାହ (Arranged Marriage): ଏହାକୁ ସାନ୍ତାଳ ସମାଜରେ 'ଡାଙ୍ଗୁଆ ବାପ୍ଲା', ହୋ ଓ ମୁଣ୍ଡା ସମାଜରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମ୍ମାନଜନକ ବିବାହ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଉଭୟ ପରିବାରର ସମ୍ମତି କ୍ରମେ ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ବା ଘଟକଙ୍କ (ଯାହାକୁ ସାନ୍ତାଳ ଭାଷାରେ 'ରାଇବାର' କୁହାଯାଏ) ଜରିଆରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଏଥିରେ ଶୁଭାଶୁଭ ବା 'ଶକୁନ' (Omens) ଦେଖିବାର ପ୍ରଥା ଅଛି। ସବୁ ଠିକ୍ ଥିଲେ ବରପକ୍ଷ କନ୍ୟା ଘରକୁ ଯାଇ ପଞ୍ଚାୟତ ଉପସ୍ଥିତିରେ 'କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ' ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ତା'ପରେ ମାଦଳର ତାଳେ ତାଳେ ନୃତ୍ୟଗୀତ ସହ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଖ. ପ୍ରେମ ଓ ପଳାୟନ ବିବାହ (Elopement Marriage / ଉଦୁଲିଆ): ହାଟ, ଯାତ୍ରା, ବଣୁଆ ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଚୈତି ପର୍ବ ପରି ଉତ୍ସବରେ ଯୁବକ ଓ ଯୁବତୀ ପରସ୍ପରକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଯଦି ପରିବାର ଲୋକେ ଜାତିଗତ କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ କାରଣରୁ ରାଜି ନହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଲୁଚି ପଳାଇଯାଇ ବିବାହ କରନ୍ତି। ପରେ ଗାଁକୁ ଫେରି ଗାଁ ମୁଖିଆ ଓ ସମାଜକୁ ମଦ ଓ ମାଂସର ଭୋଜି (ଦଣ୍ଡ ବା ଜରିମାନା) ଦେଇ ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଗ. ଅପହରଣ ବିବାହ (Capture Marriage / ଝିକା ବାହା): ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କନ୍ଧ, ହୋ, ବଣ୍ଡା ଏବଂ ଭୂୟାଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଏହା ବହୁଳ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ଯୁବକ ନିଜ ପସନ୍ଦର ଯୁବତୀଙ୍କୁ ହାଟ କିମ୍ବା ମେଳାରୁ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଟାଣିନେଇ ବିବାହ କରେ। କନ୍ୟା ଲୋକଦେଖାଣିଆ ଭାବେ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ବର ତାକୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଏ। ପରେ ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତର ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ବରପକ୍ଷ କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେଇ ବିବାହକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦିଅନ୍ତି।
ଘ. ସେବା ବିବାହ (Service Marriage / ଘରଜ୍ୱାଇଁ ବା ଲମ୍ସେନା): କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଗରିବ ବରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧା ରହିଛି। ବର, କନ୍ୟା ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇ 'ଲମ୍ସେନା' ଭାବରେ ୩ ରୁ ୫ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନା ମୂଲ୍ୟରେ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଘର କାମ କରେ। ତା'ର ପରିଶ୍ରମର ମୂଲ୍ୟ କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ ସହ ସମାନ ହୋଇଗଲେ ଶ୍ୱଶୁର ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାନ୍ତି।
ଙ. ବିନିମୟ ବିବାହ (Exchange Marriage / ଗୋଲାଟ ବିବାହ): କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟର ବୋଝକୁ କମାଇବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ଭାଇ ଓ ଭଉଣୀ, ଅନ୍ୟ ଏକ ପରିବାରର ଭଉଣୀ ଓ ଭାଇଙ୍କୁ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ କରନ୍ତି।
୪. କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Bride Price / Kanya Mula)
ଆଧୁନିକ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜର ଘୃଣ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥଲୋଭୀ 'ଯୌତୁକ ପ୍ରଥା' (Dowry) ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଏବଂ ଏକ ମହିଳା-ସଶକ୍ତିକରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଦିବାସୀ ସମାଜରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଜନଜାତି ଅର୍ଥନୀତିରେ ମହିଳାମାନେ କୃଷି, ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ ଏବଂ ଘରକରଣା କାମରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଝିଅ ବାହା ହୋଇଗଲେ ପିତୃଗୃହ ଜଣେ କର୍ମଠ ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଉପାର୍ଜନକାରୀ ହରାଏ। ଏହି କ୍ଷତିପୂରଣ ବାବଦକୁ ବରପକ୍ଷ, କନ୍ୟାପକ୍ଷକୁ ଗାଈ, ଷଣ୍ଢ, ଛେଳି, ଚାଉଳ, ଲୁଗାପଟା, ଅର୍ଥ ଓ ମଦ (ହାଣ୍ଡିଆ/ସଲପ) ଆକାରରେ କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି (ଯାହାକୁ ସାନ୍ତାଳମାନେ 'ପୋଣ' କୁହନ୍ତି)। ଏହା ବିନା ଆଦିବାସୀ ବିବାହ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ଆଦିବାସୀ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରେ।
୫. ବିବାହରେ ଧର୍ମୀୟ ରୀତିନୀତି ଏବଂ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଭୂମିକା (Religious Rituals)
ଆଦିବାସୀ ବିବାହରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ ବା ବେଦ ମନ୍ତ୍ରର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନଥାଏ। ଗାଁର ମୁଖିଆ କିମ୍ବା ନିଜସ୍ୱ ପୁରୋହିତ (ଯଥା— ଦିଶାରୀ କିମ୍ବା ଜାନୀ) ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁଲାନ୍ତି। ବିବାହ ସମୟରେ ଧରଣୀ ପେନୁ (ବସୁମାତା), ସିଙ୍ଗବୋଙ୍ଗା ବା ମାରାଂବୁରୁ (ପ୍ରକୃତି ଦେବତା) ତଥା ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ମଦ ଓ କୁକୁଡ଼ା ବଳି ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଯାହାଫଳରେ ନବ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ଜୀବନ ସୁଖମୟ ହେବ।
୬. ଛାଡ଼ପତ୍ର, ଢୁକୁ ବିବାହ ଓ ବିଧବା ବିବାହ (Divorce and Widow Remarriage)
ଜନଜାତି ସମାଜ ସାମାଜିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ (Progressive) ଏବଂ ବାସ୍ତବବାଦୀ।
ଛାଡ଼ପତ୍ର: ବିବାହ ପରେ ଯଦି ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟରେ ମନୋମାଳିନ୍ୟ ହୁଏ, ସନ୍ତାନ ନହୁଏ, କିମ୍ବା କେହି ଅଳସୁଆ ହୁଏ, ତେବେ ଉଭୟଙ୍କର ଛାଡ଼ପତ୍ର (Divorce) ଦେବାର ସମାନ ଅଧିକାର ଅଛି। ସାନ୍ତାଳ ସମାଜରେ ପଞ୍ଚାୟତ ଆଗରେ ସାଳପତ୍ର ଚିରି (ପତ୍ର ଚିରା ପ୍ରଥା) ଛାଡ଼ପତ୍ର ଦିଆଯାଏ।
ବିଧବା ବିବାହ: ଏହି ସମାଜରେ ବିଧବାମାନଙ୍କୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବା ଅମଙ୍ଗଳ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ ନାହିଁ। ବିଧବା ବିବାହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱୀକୃତି ରହିଛି। ବିଶେଷକରି ସ୍ୱାମୀର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କର ସାନ ଭାଇ ସହିତ ବିଧବାର ବିବାହ (Levirate ବା ଦେଢ଼ଶୁର/ଦିଅର ବିବାହ) ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତା'ର ସାନ ଭଉଣୀକୁ ବିବାହ (Sororate ବା ଶାଳୀ ବିବାହ) କରିବାର ସାଧାରଣ ପ୍ରଥା ରହିଛି।
ଉପସଂହାର (Conclusion)
ପରିଶେଷରେ ଏହା କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ଓଡ଼ିଶାର ଜନଜାତିଙ୍କ ବିବାହ ପରମ୍ପରା ବାହ୍ୟ ଆଡମ୍ବରଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ସହ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜଟିଳତା ନାହିଁ, ବରଂ ଜୀବନକୁ ଉପଭୋଗ କରିବାର ଏକ ସରଳ ଦର୍ଶନ ରହିଛି। ଗାଁ ମୁଖିଆଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ପ୍ରକୃତିକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି, ନାଚ, ଗୀତ, ମାଦଳ ବାଦ୍ୟ ଓ ହାଣ୍ଡିଆର ବିରାଟ ଭୋଜି ମଧ୍ୟରେ ବିବାହକୁ ସାମାଜିକ ଅନୁମୋଦନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ତେବେ, ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷା, ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ, ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁକରଣ (Sanskritization) ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନଙ୍କର ଅନେକ ମୌଳିକ ପ୍ରଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଆଜିକାଲି କନ୍ୟାମୂଲ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜ ପରି ଯୌତୁକ ପ୍ରଥା ମଧ୍ୟ ଜନଜାତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲାଣି, ଯାହା ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ। ତଥାପି, ନିଜର ମୌଳିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସମାନ ଅଧିକାର ଦେଉଥିବା ଏହି ଆଦିବାସୀ ବିବାହ ପରମ୍ପରା ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟ ସମାଜ ପାଇଁ ଏକ ବୃହତ୍ ଆଦର୍ଶ ଓ ଶିକ୍ଷା।