ପ୍ରଶ୍ନ: ୨. ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପରେ ଚେତନା ପ୍ରବାହର ଧାରା କିଭଳି ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ, ବିଚାର କର।
୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction):
ଓଡ଼ିଆ କଥା ସାହିତ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ଗଳ୍ପ ସାହିତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳଖଣ୍ଡଟି (୧୯୪୭-୨୦୦୦) ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଯୁଗ। ଏହି ସମୟରେ ଗଳ୍ପ କେବଳ କେତେକ ବାହ୍ୟ ଘଟଣା, ବର୍ଣ୍ଣନା ବା ଘଟଣାପ୍ରଧାନ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନରହି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅନ୍ତର୍ଲୋକର ଜଟିଳତା ଏବଂ ମାନବ ମନର ଅବଚେତନ ସ୍ତରର ସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଫ୍ରଏଡ୍, ୟୁଙ୍ଗ୍ ପ୍ରମୁଖ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ମାନଙ୍କ ମନୋବୈଷୟିକ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଓଡ଼ିଆ ଗାଳ୍ପିକମାନେ ଗଳ୍ପର ଶୈଳୀ ଓ ଆଙ୍ଗିକରେ ‘ଚେତନା ପ୍ରବାହ’ (Stream of Consciousness) ଧାରାକୁ ସଫଳ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ। ଏହି ଧାରା ମାଧ୍ୟମରେ ମଣିଷର ମନର ଅଗାଧ ଗହ୍ୱରରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଭାବନା, ସ୍ମୃତି, ଆଶା, ନିରାଶା ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ସ୍ୱଚ୍ଛ ପ୍ରତିଫଳନ ଘଟିପାରିଛି।
୨. ‘ଚେତନା ପ୍ରବାହ’ ଧାରା କ’ଣ?:
‘ଚେତନା ପ୍ରବାହ’ (Stream of Consciousness) ହେଉଛି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଆଧୁନିକ କୌଶଳ। ମଣିଷର ମନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚିନ୍ତା, ସ୍ମୃତି, ଭାବନା ଓ ସଂବେଦନା ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନଦୀର ସ୍ରୋତ ପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥାଏ। ଏହି ମାନସିକ ପ୍ରବାହରେ କୌଣସି ବାଧ୍ୟବାଧକତା, କ୍ରମବଦ୍ଧତା ବା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସଜ୍ଜା ନଥାଏ; ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଏକତ୍ର ଭାବେ ମନର ପରଦାରେ ଭାସିଉଠେ। ସାହିତ୍ୟରେ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଚରିତ୍ରର ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଅପେକ୍ଷା ତା'ର ମନ ଭିତରର ଏହି ଅବାଧ ଚିନ୍ତାସ୍ରୋତକୁ ସିଧାସଳଖ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରା କୁହାଯାଏ। ଭର୍ଜିନିଆ ବୁଲ୍ଫ, ଜେମ୍ସ ଜଏସ୍ ପ୍ରମୁଖ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବକ୍ତା ଥିଲେ।
୩. ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପରେ ଏହି ଧାରାର ପ୍ରବାହ ଓ ପୃଷ୍ଠଭୂମି:
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ ଜଗତରେ ଯେତେବେଳେ ‘ଆଧୁନିକତା’ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଗାଳ୍ପିକମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଗଳ୍ପ ଶୈଳୀକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱଯୁକ୍ତୋତ୍ତର ବିଶ୍ୱର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ପରର ମୋହଭଙ୍ଗ, ସହରୀ ଜୀବନର ଯନ୍ତ୍ରବତ୍ ଅବସ୍ଥା, ଏକାକୀତ୍ୱ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱବାଦୀ ସଙ୍କଟ ମଣିଷର ମନକୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଜଟିଳ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଗଳ୍ପ ଶୈଳୀ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନଥିଲା; ତେଣୁ ଗାଳ୍ପିକମାନେ ‘ଚେତନା ପ୍ରବାହ’ ଶୈଳୀକୁ ଆପଣେଇ ନେଲେ, ଯାହାଫଳରେ ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱମୁଖୀ ଓ ପ୍ରାଣବନ୍ତ ହୋଇପାରିଲା।
୪. ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପରେ ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରାର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପରେ ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ:
- ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ସମ୍ମିଶ୍ରଣ (Blending of Past and Present): ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରାରେ ଗଳ୍ପର ନାୟକ ବା ଚରିତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନର କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ତାର ଅତୀତର ସ୍ମୃତି, ବାଲ୍ୟବସ୍ଥାର ଘଟଣା ବା ପୁରୁଣା ଦିନର କଥା ମନେ ପକାଇଥାଏ। ଅତୀତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ରୋତ ଚରିତ୍ରର ମାନସିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥାଏ।
- ଘଟଣା ଅପେକ୍ଷା ମାନସିକ ବିଶ୍ଳେଷଣର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଏହି ଧାରାର ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ବାହ୍ୟ ଘଟଣା ବା କାହାଣୀର ବିସ୍ତାର କମ୍ ଥାଏ, ମାତ୍ର ମନର ଭାବନା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଅପରାଧବୋଧ (Guilt), ଏବଂ ଭୟର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଅଧିକ ଥାଏ। ଗଳ୍ପର ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ରର ମନ ଭିତରେ କାହାଣୀ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ।
- ମୁକ୍ତ ସଂଳାପ ଓ ଆତ୍ମକଥନ (Internal Monologue): ଚରିତ୍ରମାନେ ନିଜେ ନିଜ ସହିତ କଥା ହେବା (ଆତ୍ମକଥନ) ଏବଂ ମନର କଥାକୁ ବିନା କୌଣସି ସାମାଜିକ ବାଧାବନ୍ଧନରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ଏହି ଧାରାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ।
୫. ପ୍ରମୁଖ ଗାଳ୍ପିକଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରେ ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରା:
ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ ସାହିତ୍ୟରେ ଅନେକ ପ୍ରତିଭାବାନ ଗାଳ୍ପିକ ଏହି ମନୋବୈଷୟିକ ଓ ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରାକୁ ସଫଳତାର ସହିତ ପ୍ରୟୋଗ କରିଛନ୍ତି:
- କିଶୋରୀଚରଣ ଦାସ: ଓଡ଼ିଆ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱମୁଖୀ ଗଳ୍ପ ଜଗତରେ କିଶୋରୀଚରଣ ଦାସ ହେଉଛନ୍ତି ଜଣେ ଅଗ୍ରଣୀ ସ୍ରଷ୍ଟା। ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ମଣିଷର ମନର ଗୋପନ କୋଠରି, ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କ, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ନିଃସଙ୍ଗତାର ଅପୂର୍ବ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଶୈଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କର ମାନସିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଛନ୍ତି।
- ମନୋଜ ଦାସ: ତାଙ୍କର କେତେକ ଗଳ୍ପରେ ମାନବ ମନର ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଜଟିଳ ସ୍ତରର ସନ୍ଧାନ ମିଳେ। ବାସ୍ତବ ଜଗତର ପରିଧି ବାହାରେ ମଣିଷର ଚେତନା କିପରି କାମ କରେ, ତାହା ତାଙ୍କ ଗଳ୍ପରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି।
- ଶାନ୍ତାର୍ତ୍ତି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗୌରହରି ଦାସ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଗାଳ୍ପିକ: ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗାଳ୍ପିକମାନେ ସହରୀକରଣର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅସହାୟତା ଏବଂ ମାନସିକ ଅବସାଦକୁ ରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଓ ଆତ୍ମକଥନ ଶୈଳୀର ପ୍ରଚୁର ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି।
୬. ଉପସଂହାର (Conclusion):
ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପ ସାହିତ୍ୟରେ ‘ଚେତନା ପ୍ରବାହ’ ଧାରାର ପ୍ରୟୋଗ ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପକୁ ଏକ ନୂତନ ପରିପକ୍ଷତା, ଗଭୀରତା ଏବଂ ଆଧୁନିକତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ଏହା ଗଳ୍ପକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ କାହାଣୀର ପରିସରରୁ ମୁକ୍ତ କରି ମାନବ ମନର ଅନ୍ତର୍ଲୋକର ଅନ୍ୱେଷଣୀରେ ପରିଣତ କଲା। ପାଠକମାନେ କେବଳ ଘଟଣା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ବରଂ ଗୋଟିଏ ଚରିତ୍ରର ମନ ଭିତରର ଝଡ଼ଝଞ୍ଜା, ସଂଶୟ ଓ ଆବେଗକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଚେତନା ପ୍ରବାହ ଧାରା ସ୍ୱାଧୀନୋତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସାହିତ୍ୟର ସମକକ୍ଷ କରିବାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି।