ପ୍ରଶ୍ନ: ୧. ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶ୍ବନାଥ କବିରାଜଙ୍କ ଭୂମିକା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction):
ଭାରତୀୟ କାବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ରସ’ ହେଉଛି ସାହିତ୍ୟର ଆତ୍ମା ବା ପ୍ରାଣସତ୍ତ୍ୱ। ବେଦ, ପୁରାଣଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସଂସ୍କୃତ ଅଳଙ୍କାର ଶାସ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରସତତ୍ତ୍ୱର ବିକାଶ ଏକ ଦୀର୍ଘ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। ମହର୍ଷି ଭରତମୁନିଙ୍କ ‘ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ରସତତ୍ତ୍ୱ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆନନ୍ଦବର୍ଦ୍ଧନ, ଅଭିନବଗୁପ୍ତ, ମମ୍ମଟଭଟ୍ଟ ଆଦିଙ୍କ ହାତ ଦେଇ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ଭୂମି ପାଇଥିଲା। ତେବେ ଏହି ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାର ଧାରାରେ ଓଡ଼ିଶାର ଗର୍ବ ଓ ଗୌରବ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଳଙ୍କାରିକ ତଥା ମହାକବି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅବସ୍ମରଣୀୟ। ତାଙ୍କର ଅମର କୃତି ‘ସାହିତ୍ୟଦର୍ପଣ’ କେବଳ ଓଡ଼ିଶା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତରେ ରସତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ଓ ଚରମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
୨. ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜଙ୍କ ପରିଚୟ ଓ ସମୟ:
ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ (ପ୍ରାୟ ୧୩୨୦-୧୩୫୦ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ) ଓଡ଼ିଶାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜ। ସେ ଥିଲେ ଜଣେ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର କବି, ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ଆଳଙ୍କାରିକ। ତାଙ୍କ ପିତା ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର କବିରାଜ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜ ନିଜର ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଭା ବଳରେ 'କବିରାଜ' ଏବଂ 'ମହାକବି' ଆଖ୍ୟାରେ ଭୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ସଂସ୍କୃତ ଓ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଅନେକ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ସାହିତ୍ୟଦର୍ପଣ’ ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ କାବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱର ଇତିହାସରେ ଅମର କରି ରଖିଛି।
୩. ‘ସାହିତ୍ୟଦର୍ପଣ’ ଓ ରସତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି ଅବଦାନ:
ଦଶଗୋଟି ପରିଚ୍ଛେଦରେ ବିଭକ୍ତ ‘ସାହିତ୍ୟଦର୍ପଣ’ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜ କାବ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ, ଦୋଷ, ଗୁଣ, ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ 'ରସ' ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ (ଯଥା— ମମ୍ମଟଭଟ୍ଟ) କାବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନିରୂପଣ କରିବାକୁ ଯାଇ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱନାଥ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଧାରି ଏକ ନିର୍ଭୁଲ ଓ ସାର୍ବଜନୀନ କାବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
୪. ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାବ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ଓ ରସର ପ୍ରତିଷ୍ଠା:
ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାରେ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅବଦାନ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ କାବ୍ୟ ସଂଜ୍ଞା: “ବାକ୍ୟଂ ରସାତ୍ମକଂ କାବ୍ୟମନ୍” (ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟର ଆତ୍ମା ହେଉଛି ‘ରସ’, ତାହାହିଁ କାବ୍ୟ)।
ଏହି ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ସୂତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସେ କାବ୍ୟ ଜଗତରୁ ଅଳଙ୍କାର, ଋତି ବା ଧ୍ୱନିର ପ୍ରଧାନତାକୁ ଗୌଣ କରି ‘ରସ’କୁ ହିଁ କାବ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରାଣ ବା ଆତ୍ମା ରୂପେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦବର୍ଦ୍ଧନ ‘ଧ୍ୱନି’କୁ କାବ୍ୟର ଆତ୍ମା କହିଥିବାବେଳେ, ବିଶ୍ୱନାଥ ସେହି ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ‘ରସଧ୍ୱନି’, ତାହାକୁ କାବ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ତ୍ୱେ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଅର୍ଥାତ୍, କାବ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ପାଠକର ମନରେ ରସ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କେବଳ ସେତେବେଳେ ହିଁ ତାହା ପ୍ରକୃତ କାବ୍ୟ ପଦବାଚ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।
୫. ରସର ସ୍ୱରୂପ ଓ ରସ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ମତ:
ଭରତମୁନିଙ୍କ ‘ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ର’ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରସସୂତ୍ର— “ବିଭାବାନୁଭାବ୍ ବ୍ୟଭିଚାରିସଂଯୋଗାଦ୍ ରସନିଷ୍ପତ୍ତିଃ” କୁ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି। ରସ କିପରି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ସେ ବାଟ୍, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ଆନନ୍ଦବର୍ଦ୍ଧନ ଓ ମମ୍ମଟଙ୍କ ମତର ସମୀକ୍ଷା କରି ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମତରେ, ସ୍ଥାୟୀଭାବ ଯେତେବେଳେ ବିଭାବ, ଅନୁଭାବ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ବ୍ୟଭିଚାରୀ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ପରିପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସାମାଜିକ ବା ପାଠକର ହୃଦୟରେ ଆସ୍ୱାଦ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ‘ରସ’ରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ବିଶ୍ୱନାଥ ରସର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ ରସ ହେଉଛି “ସ୍ୱପ୍ରକାଶାନନ୍ଦମୟ” ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ୱାଦର ସହୋଦର (ବ୍ରହ୍ମାସ୍ୱାଦସହୋଦରଃ)। ଅର୍ଥାତ୍, ପରମବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାବେଳେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, କାବ୍ୟ ପଠନ ଦ୍ୱାରା ରସ ଆସ୍ୱାଦନ କଲାବେଳେ ପାଠକ ସେହିପରି ଅଲୌକିକ ଓ ନିରତିଶୟ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥାଏ।
୬. ରସର ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ:
ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାରେ ରସର ସଂଖ୍ୟା କେତେ, ସେନେଇ ପୂର୍ବରୁ ମତଭେଦ ଥିଲା। ଭରତମୁନି ୮ଟି ରସର କଥା କହିଥିବାବେଳେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ 'ଶାନ୍ତ' ରସକୁ ମିଶାଇ ୯ଟି ରସ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ମାତ୍ର ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜ ‘ସାହିତ୍ୟଦର୍ପଣ’ରେ ‘ଭକ୍ତି’କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ରସର ସଂଖ୍ୟା ଦଶଟି (୧୦) ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ କରିଥିଲେ। ଭକ୍ତିରସ (ଭଗବତ୍ ବିଷୟକ ରତି) କୁ ରସର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବା ତାଙ୍କର ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାରେ ଏକ ବୈପ୍ଳବିକ ଓ ମୌଳିକ ଅବଦାନ ଥିଲା, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଭକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ଥିଲା।
୭. ଉପସଂହାର (Conclusion):
ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ପ୍ରାଚ୍ୟ କାବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ତଥା ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାର ଇତିହାସରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱନାଥ କବିରାଜଙ୍କ ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୌରବଜ୍ୱଳ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ। କାବ୍ୟର ଆତ୍ମା ରୂପେ 'ରସ'କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, “ବାକ୍ୟଂ ରସାତ୍ମକଂ କାବ୍ୟମ୍” ର ସାର୍ବଜନୀନ ସୂତ୍ର ଦେବା, ରସକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ୱାଦସହୋଦର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ଏବଂ ଭକ୍ତିରସକୁ ଦଶମ ରସ ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେବା ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଭାର ପରିଚୟ ଦିଏ। ତାଙ୍କର ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ଅବଦାନ ପାଇଁ ସେ ଭାରତୀୟ ଅଳଙ୍କାର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଜଣେ ଅଗ୍ରଣୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ରସବାଦୀ ପରମ୍ପରାର ଚରମ ପ୍ରବକ୍ତା ଭାବେ ଚିରସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇରହିବେ।