ପ୍ରଶ୍ନ: ୨. ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସର ସମ୍ପର୍କରେ ଲେଖ।
୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction):
ଭାରତବର୍ଷର ମାନଚିତ୍ରରେ ଓଡ଼ିଶା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ବହନ କରୁଥିବା ଭୂମି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହା 'କଳିଙ୍ଗ', 'ଓଡ଼୍ର' ଏବଂ 'ଉତ୍କଳ' ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି, ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଜନଜାତିର ସମାବେଶ ଯୋଗୁଁ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପକ, ବୈଚିତ୍ର୍ୟମୟ ଓ ଗଭୀର। ଆର୍ଯ୍ୟ, ଅନାର୍ଯ୍ୟ, ଦ୍ରାବିଡ଼ ଏବଂ ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିର ମିଳନଭୂମି ଭାବେ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ର କେବଳ ଭାରତରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱ ଦରବାରରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମାନ୍ୟତାଲାଭ କରିଛି। ଧର୍ମ, ଦର୍ଶନ, ସାହିତ୍ୟ, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ପର୍ବପର୍ବାଣିକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସର ଗଢ଼ିଉଠିଛି।
୨. ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ ଓ କ୍ଷେତ୍ର:
ଓଡ଼ିଶାର ବିଶାଳ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ:
- ଧର୍ମ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା (Religious and Spiritual Milieu): ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରର ମୂଳଦୁଆ ହେଉଛି ଧର୍ମ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା। ଏଠାରେ ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ଏବଂ ସୌର ଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ ଘଟିଛି। ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ପ୍ରାଣକେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସର ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଚାରିପଟେ ଆବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦିର, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପୁରୀ, କଟକ, ଯାଜପୁରର ପୀଠଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ଆଧୁନିକ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିର ସାକ୍ଷୀ ଦିଅନ୍ତି।
- ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା (Architecture, Sculpture and Arts): ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳା ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। 'କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ' (Kalinga Architecture Style) ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଜଗତରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ। ଭୁବନେଶ୍ୱରର ମନ୍ଦିରମାଳା (ଯଥା— ରାଜାରାଣୀ, ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର), ପୁରୀର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର, କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦିର ଏବଂ ପାଟଣାଗଡ଼, ରଣପୁର ଆଦି ସ୍ଥାନର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ କଳିଙ୍ଗର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କଳାନୈପୁଣ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ଏହାଛଡ଼ା ଖଣ୍ଡଗିରି-ଉଦୟଗିରିର ବୌଦ୍ଧ-ଜୈନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟର ମୂକ ସାକ୍ଷୀ।
- ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରା (Dance and Music Tradition): ଓଡ଼ିଶାର ନୃତ୍ୟ କଳା ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରିଛି। ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ 'ଓଡ଼ିଶୀ' ଏବଂ 'ଗୋଟିପୁଆ' ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରମ୍ପରା। ଏହାବ୍ୟତୀତ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଯଥା— ଛଉ ନୃତ୍ୟ, ଘୁମୁରା, ଦାଣ୍ଡନାଚ, ରଣପା, କର୍ମା, ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ପାଲା, ଦାସକାଠିଆ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳର ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନକୁ ଜୀବନ୍ତ କରି ରଖିଛନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ଚଉପଦୀ, ଚମ୍ପୂ ଓଡ଼ିଆ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରର ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ।
- ଜନଜାତି ଓ ଲୋକ ସଂସ୍କୃତି (Tribal and Folk Culture): ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସର କେବଳ ସହରୀ ବା ସଭ୍ୟ ସମାଜ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ଏହାର ଏକ ବିଶାଳ ଅଂଶ ଆଦିବାସୀ ଓ ଲୋକ ସଂସ୍କୃତି ଦ୍ୱାରା ପରିପୁଷ୍ଟ। ଖଣ୍ଡାୟତ, ସାନ୍ତାଳ, କନ୍ଧ, ଜୁଆଙ୍ଗ, ବଣ୍ଡା ଆଦି ୬୨ରୁ ଅଧିକ ଜନଜାତିଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରୀତିନୀତି, ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଭାଷା, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବିବିଧତା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
- ପର୍ବପର୍ବାଣି ଓ ମେଳା ମହୋତ୍ସବ (Festivals and Fairs): "ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ" – ଏହି ଉକ୍ତିଟି ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା, ଦୋଳଯାତ୍ରା, ନୂଆଖାଇ (ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଗଣପର୍ବ), ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ମାଣବସା ଗୁରୁବାର, ପ୍ରଥମାଷ୍ଟମୀ, ରଜ ପର୍ବ ଏବଂ କଟକର ବାଲିଯାତ୍ରା ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ବୈଭବକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
- ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ପାରମ୍ପରିକ କଳା (Handicrafts and Traditional Crafts): ଓଡ଼ିଶାର ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରର ଅନ୍ୟତମ ଆକର୍ଷଣ। ପୁରୀର ପଟ୍ଟଚିତ୍ର, ପିପିଲିର ଚାନ୍ଦୁଆ କାମ, କଟକର ତାରକସି (ରୂପା କାମ), ସୋନପୁର ଓ ବରଗଡ଼ର ହାତବୁଣା ଶାଢ଼ୀ (ସମ୍ବଲପୁରୀ/ବଉଦୀ), ପଥର ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଧାତୁ ଶିଳ୍ପ (ଡୋକ୍ରା କଳା) ଓଡ଼ିଶାର କଳାତ୍ମକ ପରିଚୟକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ପରିଚିତ କରାଇଛି।
୩. ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରର ବିଶେଷତ୍ୱ ଓ ସମନ୍ୱୟତା:
ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି 'ସମନ୍ୱୟ' (Integration)। ଏଠାରେ ଆର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନାର୍ଯ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସଂଘର୍ଷ ନହୋଇ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମିଶ୍ରଣ ଘଟିଛି। ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଏହାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଦିବାସୀ ଦେବତା ଶବର ନାରାୟଣ ବା ନୀଳମାଧବ, ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହିତ ଏକାକାର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଧର୍ମ, ଜାତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ସୀମା ଡେଇଁ ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ ସାଂସ୍କୃତିକ ଡୋରୀରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
୪. ଉପସଂହାର (Conclusion):
ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଗଭୀର ଏବଂ ପ୍ରାଣବନ୍ତ। ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଧୁନିକ ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ନିଜର ମୌଳିକ ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା, ଭାଷା ଏବଂ କଳାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି ପାରିଛି। ଏହି ସାଂସ୍କୃତିକ ବୈଭବ କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ଗୌରବ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ରତ୍ନ ଅଟେ। ଆଜିର ଆଧୁନିକୀକରଣ ଯୁଗରେ ଏହି ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିସରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ରଖିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଓଡ଼ିଆଙ୍କର ଏକାନ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।