ପ୍ରଶ୍ନ: ୩. ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ବିକାଶ ସମ୍ପର୍କରେ ଲେଖ।
୧. ଉପକ୍ରମ (Introduction):
ଭାରତୀୟ ଧର୍ମ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଇତିହାସରେ ଶୈବ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅନ୍ୟାତମ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଧାରା। ଭଗବାନ ଶିବ କିମ୍ବା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ରାବେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଏହି ଧର୍ମଧାରା ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରୋତିତ ହୋଇଆସିଛି। ଓଡ଼ିଶାର ଭୂମିରେ ଶୈବ ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନରହି ଏହାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ, ଉତ୍କଳ ଓ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ଯୋଗୁଁ ଶୈବ ଧର୍ମ କ୍ରମବିକାଶର ଏକ ଦୀର୍ଘ ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି।
୨. ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ବିକାଶକ୍ରମ ଓ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି:
ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ବିକାଶକୁ ବିଭିନ୍ନ ଐତିହାସିକ ଯୁଗ ଓ ରାଜବଂଶର ଶାସନକାଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇପାରେ:
- ପ୍ରାକ୍-ଇତିହାସ ଓ ମୌର୍ଯ୍ୟୋତ୍ତର ଯୁଗ: ଓଡ଼ିଶାରେ ଆର୍ଯ୍ୟକରଣ ଏବଂ ପୌରାଣିକ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହେବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶିବପୂଜାର ପ୍ରସାର ଘଟିଥିଲା। ଗୁପ୍ତ ଯୁଗ ଏବଂ ତା' ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପୀଠ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିଥିଲା। ମାଠର, ନଳ, ଓ ବିଗ୍ରହ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ଶୈବ ଧର୍ମର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ।
- ଭୌମକର ଏବଂ ଶୈଳୋଦ୍ଭବ ବଂଶର ଅମଳ: ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଶୈଳୋଦ୍ଭବ ଏବଂ ଭୌମକର ରାଜବଂଶର ଶାସନ କାଳରୁ। ଶୈଳୋଦ୍ଭବ ବଂଶର ରାଜାମାନେ ନିଜକୁ ପରମ ମାହେଶ୍ୱର (ଶିବଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ) ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ଶୈବ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା।
- ସୋମବଂଶୀ ଓ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ଅମଳ: ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ନବମରୁ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ସୋମବଂଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଅମଳରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶୈବ ପୀଠ ବା 'ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର' ଭାବେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଓଡ଼ିଶାର ଶୈବ ସଂସ୍କୃତିର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରତୀକ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ (ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି)କୁ ମୁଖ୍ୟ ରାଜଧର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୈବ ଧର୍ମର ମାନ୍ୟତା ଓ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ କେବେହେଲେ କମି ନଥିଲା।
୩. ପ୍ରମୁଖ ଶୈବ ପୀଠ ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟ:
ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ବିକାଶର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରମାଣ ହେଉଛି ଏଠାରେ ଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଶିବମନ୍ଦିର ଓ ପୀଠ:
- ଭୁବନେଶ୍ୱର (ଏକାମ୍ର କ୍ଷେତ୍ର): ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ଓଡ଼ିଶାର 'ଶୈବ କ୍ଷେତ୍ର' କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଶହ ଶହ ପ୍ରାଚୀନ ଶିବମନ୍ଦିର ରହିଛି। ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର (ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱର) ଏଠାକାର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ। ଏହାବ୍ୟତୀତ ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ରାଜାରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ଏବଂ ଭାସ୍ୱେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ଶୈବ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନମୁନା।
- ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୈବ ପୀଠ: * ଧବଳେଶ୍ୱର: କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ମହାନଦୀ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱାଦଶ ଶୈବପୀଠ। * କପିଳାଶ:ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ମହାଦେବଙ୍କ ପୀଠ। * ଲୋକନାଥ ମନ୍ଦିର: ପୁରୀରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସହିତ ଓତଃପ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। * ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଶୈବ ପୀଠ: ବଲାଙ୍ଗୀରର ହରିଶଙ୍କର, ସୋନପୁରର ସୁବର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର, ଏବଂ କଳାହାଣ୍ଡିର ଘୁମୁସର ଓ ମାର୍ଗଶିର ପୀଠଗୁଡ଼ିକ ଶୈବ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର।
୪. ଶୈବ ଧର୍ମ ଏବଂ ସମନ୍ୱୟବାଦ (Hari-Hara Cult):
ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ବିକାଶର ଏକ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ଏହାର ସମନ୍ୱୟକାରୀ ସ୍ୱରୂପ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି କଟୁତା ନହୋଇ ବରଂ ଏକ ସୁନ୍ଦର ମିଶ୍ରଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। 'ହରିହର' (ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମିଳିତ ରୂପ) ଉପାସନା ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଉଦାହରଣ। ପୁରୀର ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରର ବିଧିବିଧାନରେ ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଧାରାର ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ।
୫. ଉପସଂହାର (Conclusion):
ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବାକୁ ଗଲେ, ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଇତିହାସରେ ଶୈବ ଧର୍ମର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବସ୍ମରଣୀୟ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନା ଏବଂ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୈବ ଧର୍ମ ଏକ ଗଭୀର ଛାପ ଛାଡ଼ିଯାଇଛି। ଓଡ଼ିଶାର ମାଟିରେ ଶିବଙ୍କର ରୁଦ୍ର ଓ କାନ୍ତ ଉଭୟ ରୂପର ପୂଜା କରାଯାଇ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ପରିଚୟକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଗୌରବାନ୍ୱିତ କରି ରଖିଛି।